ΤΟ ΔΙΑΜΙΛΙΑΝΙ ΣΤΗΝ ΔΙΝΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

19/03/2015 13:35Views: 222

1321 18

 

Του Πρωτ/ρου Γερασίμου Ζαμπέλη

Στην δυτική, την απότομα βραχώδη, πλευρά του ευρύτερου χώρου των Σταυρωτών, ελάχιστα χιλιόμετρα προς την ευσκυόφυλλη και καταπράσινη αγκαλιά της γης , εκεί στο γαλήνιο αναπαυτικό γέρμα του ίσκιου του περήφανου και κυρίαρχου αυτού βουνού της Λευκάδας, που από το ξαγναντό του ατενίζεται, με συστολή και θάμβος , « η θάλασσα η ευρύχωρη», το ξακουστό Ιόνιο Πέλαγος, λίγο πριν το θαυμαστό σμίξιμο της σκληρής και κυρίαρχης στην περιοχή πέτρας με το απαλόχρωμο και ημεροποιώ πράσινο και σε μία ακτίνα ελαχίστων χιλιομέτρων απλώνονται τα πέντε χωριά των λεγόμενων « Ηνωμένων πολιτειών». Χωριά ιστορικά, που σέρνουν κουραστικά την καταγωγή τους από την ίδια περίπου εποχή με εκείνης του Αγίου Πέτρου και του Κομηλιού. Χωριά αετοφωλιές στα υπάρχοντα ριζιμιά των εκπνοών των Σταυρωτών. Χωριά σύμβολα ιερά μιας αγέραστα μαρτυρικής και μαρτυρικά δημιουργικής νοικοκυρωσύνης, στηριγμένα και γι’ αυτό διασωζόμενα, στο μυστικό και μυστηριακό ξομπόλιασμα του αρρύπωτου λαϊκού μας πολιτισμού, της ρωμαλέας ιστορίας  μας και της διασωστικής Ελληνορθόδοξης παρουσίας.

Στο απλό και τίμιο, αληθινό και γενναίο, ιερό και ανθρώπινο κοίταγμα της ιστορίας της περιοχής και των ανθρώπων της θα εκπλαγείς, όταν βυθομετρήσεις ή τολμηρά αξιολογήσεις τις δημιουργικές σηφάνσεις ζωής των κατοίκων. Θα τους συναντήσεις, ακατάβλητους και όρθιους, να παλεύουν  στα «μαρμαρένια αλώνια» της επίπονης και επίμονης αγωνίας της επιβίωσης. Παίζουν  με τις πολύμορφες δυσκολίες και αντέχουν να τις περιπαίζουν. Ενώ ταυτόχρονα παραμένουν αλύγιστα αξιοπρεπείς και τίμια διδακτικοί. Συνήθισαν  να «αλέθουν» χειρωνακτικά, προίκα αυτό ιερή των προγόνων τους, την πέτρα και με τον ιδρώτα τους να την μετατρέπουν σε εύφορη γη. Η ιστορία της ζωής τους είναι μαρτυρική και αντιστασιακή ιστορία αντοχής.

Οι « ελάχιστοι – λίγοι και αμέτρητοι», όπως για άλλη ιστορική εποχή επισημαίνει ο ποιητής, δεν γονάτισαν και σήμερα κάτω από το δυσβάσταχτο βάρος της μοναχικής περιπλάνησης και των πληθωρικών αδιεξόδων. Με γρανιτένιας  αντοχής  ψυχική δύναμη και διδακτική αποφασιστικότητα συνεχίζουν  τον δύσκολο ανάντι δρόμο της δραματικής διαβίωσης και της αφόρητα πιεστικής επιβίωσης.

Στις ιστορικές καταγραφές, τις πιο πολλές, και τα πέντε χωριά θα προβάλλονται και θα σημειώνονται με το κοινό ενωτικό τους όνομα «Δαμιλιάνι». Έτσι στις καταγραφές των σεισμών, που αρκετές φορές έσπειραν ασυγκράτητα την ολοσχερή καταστροφή των υποστατικών και τον θάνατο σε ανθρώπους θα μάθουμε πως, στον μεγάλο σεισμό της 11 Νοεμβρίου 1704 έχουμε πολλές καταρρεύσεις οικιών. Το ίδιο στον σεισμό της 25 Μαΐου 1722 «σπίτια έπεσαν στο Αθάνι, Δαμιλιάνι, Εξάνθεια , Αϊλιό, Εγκλουβή, Σύβρο και Βουρνικά με θάνατον ψυχών 25…» (Θεόκλητος, Ιερομόναχος Πατρίκιος έγραψεν).

Ενώ στο σεισμό της 7 Ιουνίου 1783 «σκοτώθηκαν στο Δαμιλιάνι τρεις άνθρωποι. Ο σεισμός της 4 Φεβρουαρίου 1867, που τα κύματα στην θάλασσα της Βασιλικής έγλυψαν τις παρυφές του Σύβρου (έχουμε δηλαδή τσουνάμι) γκρέμισε πολλές οικίες στην Βασιλική, Κοντάραινα, Αθάνι, Σύβρο, άγιο Πέτρο, Δράγανο, Δαμιλιάνι και ο ισχυρός  σεισμός της 14 Νοεμβρίου 1914. Τότε η ζημιά έκοψε τον δρόμο Χορτάτα- Άγιος Πέτρος  και σταμάτησε την όποια συγκοινωνία. Οι σεισμοί του Μαρτίου 1938 και του Απριλίου του 1948 δεν άφησαν απείραχτο το Δαμιλιάνι. Ο τελευταίος μάλιστα έδωσε φθορά στα Χορτάτα 55%, στο Νικολή 60%, στο Μανάση 55%. Οι σεισμικές ακολουθίες ροκάνιζαν εφιαλτικά τα υποστατικά, σκότωναν ανελέητα ανθρώπους και βασανιστικά τρόμαζαν ψυχές. Οι σεισμοί όμως της 9, 11,12 Αυγούστου 1953 «χτύπησαν» ελάχιστα το Δαμιλιάνι. Το ίδιο και ο σεισμός της 19-4-1971.

Η ενότητα των χωριών με το κοινό όνομα Δαμιλιάνι θα παρουσιασθεί και σταΤούρκικα κατάστιχα στην καταμέτρηση των χανέδων (οικιών). Έχουμε λοιπόν: Στο κατάστιχο Τ.Τ. 367/της εποχής του έτους 1520 θα υπάρχουν συνολικά 80 χανέδες. Ενώ στο κατάστιχο του έτους 1022(1613/14) έχουμε 44 χανέδες. Στο κατάστιχο έτους Εγίρας 1051 (1641/42) θα έχουμε 36 χανέδες. Δίχως αριθμητική διαφορά θα έχουμε και στα επόμενα κατάστιχα. Στο κατάστιχο του 1061 (1650/51) θα έχουμε 41 χανέδες.

Μελετώντες τις απογραφές των πληθυσμών θα συναντήσουμε  συνολικά στο Δαμιλιάνι: 1771 στο Δαμιλιάνι θα υπάρχουν 150 σπίτια και 5 Εκκλησίες. Ενώ το 1808 ο πληθυσμός του θα αγγίζει τα 459 πρόσωπα. Το 1824 θα είναι 165 κάτοικοι. Συγκεκριμένα: Στα Χορτάτα 38, στους Αγ. Θεοδώρους 13, στον Άγιο Βασίλειο 18, στο Μανάσι 17, στον Νικολή 20, στον Ρουπακιά 59. Το 1870 και 1879 συνολικά στον ήδη διαμορφωμένο Δήμο Απολλωνίων έχουμε 2987 και  3265 αύξηση πληθυσμού 278. Το 1889 ο Δήμος Απολλωνίων θα έχει 3511 πρόσωπα  και το 1896 θα 3984, με αύξηση 473 ψύχες. Το 1907 ο Δήμος Απολλωνίων έχει δύναμη δημοτών 3654. Από αυτούς  ο Άγιος Βασίλειος έχει 74, το Μανάσι 157, το Νικολή 136, ο Ρουπακιάς 151 και τα Χορτάτα 390.

Η απογραφή τους έτους 1951 αποκάλυψε κατοίκους: Στον Ρουπακιά 138, στον Νικολή 200, στον άγιο Βασίλειο 150, στα Χορτάτα 354. Οι κάτοικοι του Μανασίου φαίνεται συγχωνεύθηκαν με τους κατοίκους κάποιου από τα χωριά της περιοχής.

Το 1971 θα έχουμε: Ρουπακιάς 65 κατοίκους, Μανάσι 259. Εδώ θα παρατηρήσουμε συγχώνευση των 133 κατοίκων Νικολή κα 126 Μανασίου, Χορτάτα 218. Το 1991 θα έχουμε: Στο Νικολή 223 κατοίκους, Κομηλιό 48 και Χορτάτα 138 κατοίκους. Η τελευταία απογραφή (2011) θα δώσει: Μανάση 62 κατοίκους, Νικολή 40 κατοίκους, Χορτάτα 100 κατοίκους. Βλέπουμε, δηλαδή, την έντονα φθίνουσα πορεία του πληθυσμού στην περιοχή.

Θα προσεγγίσουμε τώρα ξεχωριστά την ιστορική πορεία του κάθε χωριού, που ανήκει οργανικά στην ενότητα, η οποία ονομάζεται Δαμιλιάνι.

 Α) ΝΙΚΟΛΗ.

Φαίνεται, παίρνοντας σαν ισχυρό χειραγωγό μας την παράδοση του ιστορικού χωριού, πως το όνομα δόθηκε από ένα σημαντικό πρόσωπο – κάτοικο της περιοχής. Ο Νικολής ήταν αρχοντικής πνοής πρόσωπο. Εξουσίαζε στον γύρω χώρο και ολόκληρη η ζωή του προσέδιδε εμπιστοσύνη. Έτσι επεβλήθηκε στην μικρή κοινωνία του νεοσύστατου χωριού. Προς τιμήν του οι συγχωριανοί έδωσαν στο χωριό το όνομά του.

 Υπάρχει και η άλλη, όχι ευκατοφρόνητη, εκδοχή. Το όνομα προήλθε από την ονομασία του γειτονικού μετοχίου της Ιερής Μονής Του Αγίου Ιωάννου στο λιβάδι της Καρυάς, το οποίο ονομάζεται «Άγιος Νικόλαος». Δεν είναι άστοχη τούτη η μαρτυρία. Γνωρίζουμε εξάλλου πως το ιερό εκείνο μετόχι υπήρξε στο μακρυνό παρελθόν ο  πολύτιμος αιμοδότης Ορθόδοξης πνευματικότητας, φιλόθεης βιοτής, φιλάνθρωπης μαρτυρίας. Γιατί να μη είναι και αιμοδότης του ονόματος;

Ο αείμνηστος  Αρχιμανδρίτης –δάσκαλος και έξ εγγάμων προερχόμενος Νικόλαος Ματαράγκας σε σημείωμα του «τα χωριά του Δήμου Απολλωνίων», που δημοσίευσε το 1936 στην τοπική εφημερίδα «Εμπρός» θα σημειώσει. Ο λόγος του κατανοητός, το ύφος ανεπιτήδευτο και σταθερό. Θα προσεγγίσει λοιπόν την ιστορία της ευρύτερης περιοχής του άλλοτε κραταίου ιστορικού Δαμιλιανίου:

«Διαβαίνοντας το γεφύρι του χειμάρρου μεταξύ Ρουπακιά και Σταυρωτών  απαντώμεν μεμονομένην οικίαν ανήκουσαν εις τον Ρουπακιάν και ευρίσκομαι εις τους πρόποδας των Σταυρωτών. Ακολουθώ 15 λεπτον βατήν οδόν και φθάνω εις το χωρίον Νικολή…

  Επί πηλώδους εδάφους και επί των υπορειών του όρους Σταυρωτά με θέαν Ν.Δ. και με οικίας χαμηλάς ευρίσκεται  η απομεμονομένη του κόσμου Νικολή, με κλίμα ψυχρού και υγιεινόν με ελάχιστα προϊόντα οίνου, ελαίου, δημητριακών, οσπρίων και εσπεροειδών.

 Οι Νικολιώτες 126 κάτοικοι (το έτος 1936 σήμερα διαμένουν ελάχιστοι ακρίτες και φρουροί της ιστορίας, αλλά και της παράδοσης του χωριού τους), 59 άνδρες και 67 γυναίκες, πτωχοί και άξεστοι εργάζονται κατ’ έτος εις Ακαρνανίαν, ξυλεύονται από τα Σταυρωτά και υδρεύονται από την φυσικήν πηγήν μπλιάνα (Αιμιλιανός) απέχουσαν 10 λεπτά του χωρίου των και από την τεχνικήν τοιαύτην ακαπνιάδα προς Β.Δ. και 5 λεπτά μακράν.

 Εκκλησιάζονται εις τα Εκκλησίας άγιος Νικόλαος, άγιος Γεώργιος (ο κεντρικός ναός του χωριού) και Εισόδια της Θεοτόκου».

  Όσον αφορά στην λειτουργία σχολείου θα πρέπει, από την δεύτερη δεκαετία του 1800 και σε μορφή πρωτόλεια,να λειτούργησε εδώ σχολείο στο οποίο φοιτούσαν μαθητές από το Νικολή, Ρουπακιά, Άγιο Βασίλειο, Μανάση. Από το Δαμηλιάνι. Βέβαια το 1880 αρκετοί μαθητές μεταφέρθηκαν στο σχολείο των Χορτάτων. Έτσι, ενισχύθηκε τούτο το σχολείο. Παρέμεινε όμως σε λειτουργία και το Σχολείο του Νικολή. Πρώτος δάσκαλος αναφέρεται ο παππά Βαγγέλης Καββαδάς από τον Άγιο Πέτρο. Δεν πρέπει να αγνοούμε πως και νωρίτερα, αλλά και αργότερα της εποχής αυτής οι κληρικοί ήταν οι σκυταλοδρόμοι της παιδείας στο νησί. Η ιστορία του νησιού μας, ολόφλογη και ξεκάθαρη, αυτό αποκαλύπτει. Αυτός είναι και ο σημαντικός ιερός λόγος που δεν πέσαμε στα άγρια νύχια των κάθε λογής κατακτητών μας. Παραμείναμε πνευματικά όρθιοι και εθνικά αγονάτιστοι. Η αιμοδοσία μας από των ιεροδιδασκάλων την μαρτυρία ήταν προσφορά πνεύματος, ζωής και ελευθερίας.

Ο αείμνηστος ιστορικός μας Πάνος Γ. Ροντογιάννης σημειώνει τα ονόματα των τελευταίων δασκάλων. 1. Σοφία Κρητικού (1929-30). 2) Πιπίνα Αρμελίνου από τους Παξούς  (1930-31). 3. Άγγελος Φίλιππας (1932-35). 4. Κων/νος Λάζαρης (1933-34). 5. Ιωάννης Δελαπόρτας (1934-35 και 1935-36). 6. Νικόλαος Αχείμαστος (1936-1937). 7. Γεώργιος Κατηφόρης (1938-40) 8.Βασίλειος Γράψας (1941-43). 9. Πάνος Κουνιάκης (1941-7/12/42). 10. Πάνος Ζαβιτσάνος (5-12-1942). 11. Γεώργιος Κατηφόρης (1943). 12. Κων/νος Παππάς (1948-49). 13. Νικόλαος Ράπτης (Σεπτέμβριο- Δεκέμβριο 1949)14. Στέλιος Μαυρογόνατος (Ιανουάριος-Ιούλιος 1950). 15. Νικόλοαος Ράπτης (Σεπτέμβριος 1950-Ιούνιος 1951). Είναι ο  αργότερα διακεκριμένος καθηγητής και Διευθυντής της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Αλεξανδρουπόλεως. 16. Περικλής  Κατωπόδης (1951-52) 17. Ηλίας Ζαβιτσάνος (1952-53). Το 1953 – 54 το σχολείο έμεινε κλειστό. Αρχίζει τώρα να διαγράφεται η μαρτυρική αρχή του τέλους του. Ήδη στο νησί η αστυφιλία λειτουργούσε σαν σεισμικό γεγονός. Και τέλος 1954-η Σοφία Κούρτη.

Σημειώσαμε πιο πάνω ελάχιστα και τηλεγραφικά για το ιερό μετόχι του Αγίου  Νικολάου, που βρίσκεται λίγα μέτρα έξω από το χωριό. Υπήρξε ο πνευματικός και όχι μόνο, υδροφόρος ορίζοντας του χωριού και ολόκληρης της δέσμης των χωριών στο Δαμηλιάνι, αλλά και της ευρύτερης περιοχής. Οι πατέρες, γνώστες των πνευματικών και άλλων αναγκών των κατοίκων, απλόχερα προσέφεραν την αγάπη τους και εκταμίευαν ταπεινά την συναντίληψή τους.

Β. ΜΑΝΑΣΗ

Ο δημοσιογράφος Π.Θ. Κουνιάκης στο βιβλίο του « η νήσος Λευκάς, σελ.68» θα σημειώσει : « Απόκεντροι και απρόσιτοι μικροσυνοικισμοί, ανήκοντες εις τον τέως Δήμον Απολλωνίων και εντός βαθυτάτης χαράδρας (εκ των χωρίων Κομηλιού και Χορτάτων αρχόμενης και λιγούσης εις τον κάμπον Βασιλικής) κείμενοι, είναι μάλλον κρύπται, εντός των βράχων  εκτισμέναι από πολλών  ετών, ως κρυσφύγετα των κατά την εποχή των πειρατών (Κουρσάρων) διωκόμενων». Σήμερα, βέβαια, η εικόνα των χωριών είναι τελείως αλλαγμένη. Εκείνο που εισπράττει ο επισκέπτης είναι η αρχοντιά, η νοικοκυρωσύνη, το σύγχρονο και το πολιτιστικά ικανοποιητικό.

Ελάχιστοι οι κάτοικοι. Στις κουρασμένες ράχες τους όμως μεταφέρουν τίμια και πειστικά την μεγαλόπνοη ιστορία και παράδοσή τους.

Θα χρησιμοποιήσουμε στο σημείο αυτό την σημείωση του αείμνηστου π. Νικολάου Ματαράγκα (εφημ. Εμπρός, 5/1936). « Εις τα δυτικάς ή μάλλον Ν.Δ. υπορείας των Σταυρωτών, του μόνου ίσως τότε μέρους καταλλήλου δια κρησφύγετον ασφαλείας  ή και βοσκής κατέφυγον επί Τουρκοκρατίας ή πρότερον οι προπάποι των σημερινών εκεί χωρικών και εγκαταστάθησαν εις απόστασιν απ’ αλλήλων αποτέλεσαντες συν τω χρόνω τους συνοικισμούς Χορτάτα, Αγ. Θεόδωροι, Μανάση, Άγιος Βασίλειος, Νικολή, γνωστούς υπό το όνομα Διαμιλιάνια. Δεν  ημπορεί  να εξηγηθή άλλως πως η ονομασία αυτή παρά, επειδή κάθε συνοικισμός μακράν του άλλου, θα έλεγαν διά να δείξωσι την μακρυνήν εν όλω απόστασιν, ότι διά να μεταβή κανείς εις όλους τους συνοικισμούς είναι απόσταση Δίο- Μίλια ( Δαμιλιάνια).»

Η διαμόρφωση και η γενέθλια εποχή τας δημιουργίας του οικισμού θεωρούμε πως είναι η ίδια με των χωριών της ευρύτερης περιοχής . Στριμωγμένοι οι πρώτοι οικιστές κτηνοτρόφοι στο δασώδες της ευρύτερης περιοχής από τον 10ο μόλις μ.Χ  αιώνα συναντήθηκαν με τους από τη νότια Ιταλία φερμένας νέους οικιστές και δημιούργησαν το χωριό. Οι νεοεισερχόμενοι στον τόπο μας σύντομα συνενώθηκαν με άλλους, που έφτασαν στο νησί διωγμένοι από τις  εσχατίες  της δύσης. Έτσι δημιούργησαν το χωριό.

Σήμερα το χωριό, χτυπημένο και αυτό, όπως όλα τα χωριά του νησιού μας, από την αστυφιλία έχει ελάχιστους κατοίκους. Η τελευταία απογραφή (2011) έδειξε πως μόνιμοι  κάτοικοι σήμερα, που αγωνίζονται σταθερά και δουλεύουν την πετρώδη και χερσώδη γη, είναι 62.

Θα επιχειρούσαμε μία δικής μας προσέγγιση στο όνομα του χωριού. Χειραγωγούμενοι από την μαρτυρία της ιστορίας και με τολμηρούς διασκελισμούς στην πραγματικότητα εκείνης της εποχής θα καταθέσουμε υποθετικά τον δικό μας λόγο. Η όλη προβληματική του συγκεκριμένου θέματος   θεωρούμε και πιστεύουμε πως δεν νεφελοβατεί η κινήται πέραν των συγκεκριμένων συνόρων της ετυμηγορίας της λογικής. Εξάλλου τέτοιας μορφής ιστορικοί διασκελισμοί και υποθετικοί ακροβατισμοί συναντώνται στις ιστορικές καταγραφές.

Πρωταρχικά ας θυμηθούμε πως οι αιώνες 13ος, 14ος, και 15ος μ.Χ. για την Λευκάδα αποτελούν περιόδους ιστορικής ανεμοθύελλας και απροσδόκητων συναντήσεων. Πολύμορφοι  και σκληροί κατακτητές  (Αλβανοί, Φράγκοι, Τούρκοι κ.λ.π.) συντροφευμένοι από φυγάδες  της νότιας Ιταλίας και της ανατολής έφθασαν στο νησί και απλώθηκαν στην μαρτυρική γη του. Ιδιαίτερα η νοτιοδυτική περιοχή δέχθηκε τους περισσότερους εποίκους, οι οποίοι με την πάροδο του χρόνου αφομοιώθηκαν με το ντόπιο στοιχείο, εντάχθηκαν στο κοινωνικό σώμα και απέκτησαν Ρωμαίικη συνείδηση.

Το 1492 και ύστερα, χρόνια δύσκολα και έντονα ταραγμένα για τον τόπο μας, περίοδος αφόρητης Τουρκικής σκλαβιάς (1479-1684 μ.χ.) στο νησί , θα έχουμε την εισροή νέων εποίκων, οι οποίοι θα κατοικήσουν στη νότια περιοχή και στην τότε πόλη της Λευκάδας, που βρισκόταν στην περιοχή του κάστρου της Αγίας Μαύρας. Αυτοί ήταν Εβραίοι πρόσφυγες από την Ισπανία και διεσπάρη ο πιο μεγάλος όγκος στην ευρύτερη περιοχή του Αγίου Πέτρου, μέσα στο πυκνό δρυοδάσος, που απλωνόταν κυρίως στο Δαμιλιάνι. Εκείνη την εποχή διαμορφωνόταν οι οικισμοί και άρχισαν τα χωριά να παίρνουν οντότητα.

Ο γνωστός ιστορικός Ουίλ. Μίλλερ στο περί σπούδαστο έργο του « Η φραγκοκρατία  στην Ελλάδα» μεταφρ. Αγγ. Φουριώτη, Αθήναι 1960, σ .571, σημειώνει: « Πρέπει να παρατηρηθή πως μετά την πτώση της Ρωμαϊκής  Αυτοκρατορίας ουδέποτε η πόλη της Αγίας Μαύαρας ήταν πιο πολυάνθρωπη από τότε, που υπήρξε καταφύγιο των Εβραίων, οι οποίοι έγιναν δεκτοί από τον βασιλέα των Τούρκων Βαγιαζήτ, όταν ο βασιλιάς της  Ι σπανίας Φερδινάνδος με αμείλικτο θέσπισμα τους έδιωξε από το βασίλειό του».

Για τους Εβραίους, οι οποίοι κατοίκησαν στο νησί, ο Άγγλος περιηγητής WilliamLithgow, που επισκέφθηκε την Λευκάδα το 1609, σημειώνει: «… Στην Αγία Μαύρα το νησί κατοικείται μονάχα   από Εβραίους. Η  Λευκάδα παραχωρήθηκε στους Εβραίους για την εγκατάσταση τους εκεί από τον σουλτάνο Βαγιαζήτ Β’ μετά την δίωξη τους από την Ισπανία…» (Κυριάκου Σιμόπουλου, Ξένοι Ταξιδιώτες στην Ελλάδα, τ. Α’, σ. 482).

  Θεωρούμε υπερβολικό τον λόγο του άγγλου περιηγητή. Μέσα στον κυκλώνα της υπερβολής του όμως καταθέτει την διασταυρωμένη μαρτυρία  της ύπαρξης Εβραίων στο νησί μας.

Οι Εβραίοι αυτοί, λοιπόν ζούσαν στην αγωνία της μεγάλης προσμονής, που αποθέττει στον άνθρωπο η Παλαιά Διαθήκη. Δεν θα είναι άστοχο αν δεχθούμε πως ο δημιουργούμενος οικισμός – χωριό Μανάση, στον οποίο κατοίκησαν και Εβραίοι, θα έλαβε το όνομα από τον Μανασή, τον περίδοξο γυιό τους Ιωσήφ. Την υποθετική μας αυτή διακινδυνεύση την στηρίζει το αδιάψευστο γεγονός του ιδιόμορφου πάθους των Εβραίων απέναντι στα θρησκευτικά τους πιστεύματα. Τώρα δε που έφθασαν σε περιοχή Ορθόδοξης μαρτυρίας, ανήσυχοι, μοναχικοί και ταλαιπωρημένοι, θα επεδίωξαν να  διαιωνίσουν την ταυτότητα τους και με την πρόκληση του ιερού τους πείσματος έδωσαν το όνομα  τουδικού τους ηγέτη στο νέο τόπο εγκατοίκησής τους. Αρχικά το χωριό θα λεγόταν Μανασής, αλλά με την πάροδο του χρόνου και την αποβολή της Εβραϊκής τους πίστης ο τόνος μεταφέρθηκε στο αμέσως επόμενο φωνήεν. Έγινε και παρέμεινε Μανάση μέχρι σήμερα.

Η προσέγγιση της προέλευσης του ονόματος θεωρούμε πως δεν αγγίζει το αλάθητο. Είναι όμως μία διατύπωση  βγαλμένη από τα ποικίλα ιστορικά δρώμενα της εποχής, σε συνδυασμό με λογικές, πρακτικές και καταστάσεις, που σημάδευαν τους ανθρώπους εκείνων των σκοτεινών δύσκολων, έντονα ταραγμένων και αδιέξοδων χρόνων. Θα δεχθούμε οποιαδήποτε άλλη πειστική άποψη.

Ο κεντρικός ναός στο χωριό είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Από το όνομα της Παναγίας, Μαρία, οι ντόπιοι ονομάζουν την Εκκλησία Μαριγότη (Μαρία, Μαριγώ).

 

Γ. ΧΟΡΤΑΤΑ

Σήμερα το χωριό βρίσκεται στον κεντρικό οδικό άξονα, που διατρέχει το νοτιοδυτικό , αλλά και το βορεινό μέρος του νησιού. Ο αρχαιολόγος Γουλιέλμος Δαίρπφελδ υποστηρίζει, πως  στην περιοχή υπήρχε ανθρώπινη παρουσία και δραστηριότητα από τη νεολιθική εποχή. (Alt-Ithaka, σ. 266 εξής). Αυτή η παρουσία δεν συνέβαλλε στην οικοδόμηση οικιστικού πυρήνα, ο οποίος  θα οδηγούσε την δημιουργία του χωριού. Παρέμεινε για αιώνες χώρος εγκατοίκησης ελεύθερων και αδέσμευτων  εργατών, βιοπαλαιστών.

Ο αείμνηστος π. Νικ. Ματαράγκας στο ευσύνοπτο οδοιπορικό του θα σημειώσει : « Δύο διευθύνσεις  μας οδηγούν εις Χορτάτα.

1ον  από τον δρόμον  Εξάνθειας  από της Ν.Δ. πλευράς του μέγα όρους ή από την δημοσίαν αμαξιτήν οδόν Βασιλικής, εις άγιον Πέτρον και από κει μετά ¼  πορείαν εις Χορτάτα.

Εις τους πρόποδας των Σταυρωτών με οικίας χαμηλάς και ελαχίστας υψηλάς είναι εκτισμένον το χωρίον το οποίον από του πρώτου ποιμένος Χόρτη, βοσκήσαντος εκεί τα αιγοπρόβατά του και σύν τω χρόνω εγκατασταθέντος, έλαβεν το όνομα Χορτάτα.

Από το βουνό επάνω πύργος, σχηματίζεται το λαγκάδι φτελιάς, το οποίον φθάνει δυτικώς μέχρι της θαλλάσσης  μεταξύ Κομηλιού και Καλαμητσίου.

Το κλίμα είνε υγιεινόν, ψυχρόν τον χειμώνα, δροσερόν το θέρος, το δε έδαφος πηλώδες και υποκείμενον εις καθηζίσεις. Τα προιόντα είνε έλαιο, οίνος, σιτηρά, όσπρια, γεώμηλα, αιγοπρόβατα, βούτυρον και τυρός.

Δύο λεπτά μακράν και νοτίως, είνε ο συνοικισμός Βλαντάτα και δύο λεπτά πάρα πέρα ο συνοικισμός Τζεφράτα.

Οι Χορτιώτες 341 κάτοικοι , 61 άνδρες και 180 γυναίκες,  είναι φιλόξενοι. Ξυλεύονται από τα πέριξ τα οποία άλλωτε ήσαν πολύ δασώδη, ως μαρτυρεί ή από ασπράγκαθον δοκός (μαδέρι) της οικίας του ιερέως Χόρτη, ενώ τοιούτον δένδρον δεν υπάρχει σήμερον εν Λευκάδι.

Υδρεύονται από τας εντός μεν του χωρίου τρεις πηγάς, πύργος, κρυστάλλω και κανάλια. Έξω δε του χωρίου άλλας τρείς, η παναγιά, το καλάμι, και η βρυσούλα.

Εις τον συνοικισμόν Τζεφράτα υπάρχει πηγή καλουμένη « οι άγιοι πέντε»,  όπου  και η εκκλησία τούτων (Αικινδύνου, Πηγασίου, Αφθονίου, Ελπιδοφόρου και Ανεμπόδιστου) εορτάζουσα την 5ην Νοεμβρίου. Η εκκλησία αύτη έχει αρχαιοτάτας εικόνας. Διατηρούσε δημ. Σχολείον και εκκλησιάζονται εις τας εκκλησίας αγία Αικατερίνη και Ιωάννης ο Χρυσόστομος.»

 

Εμείς, ερευνώντες και καταγράφοντες, με όση δύναμη κατέχουμε τον ιστορικό βηματισμό του χωρίου, με ιδιαίτερο σεβασμό στον αείμνηστο γέροντα π. Νικόλαο θα θέλαμε να σημειώσουμε ελάχιστα, διαφοροποιούμενοι από τον λόγο του. Εξάλλου η έρευνα « τρέχει» και οι αποκρυπτογραφήσεις των ιστορικών κοιτασμάτων συχνά αναιρούν τις προϋπάρξαντες θεωρίες και υποθέσεις.

Δεν υπάρχει καμμία αμφιβολία πως το χωριό Χορτάτα πήρε την ονομασία του από τον επικρατέστερο σε δύναμη  και επιρροή κάτοικο, του οποίου το επίθετο ήταν Χόρτης. Πότε όμως έφθασε στόν τόπο αυτόν  ο Χόρτης και πριν από αυτόν τι υπήρχε στην περιοχή;

Συντοπίτες και οριοθετούντες  χρονολογικά τον ανιχνευτικό μας βηματισμό κινούμαστε στην άγνωστη εν πολλοίς δυναμικά ταραγμένη και ιστορικά ομιχλώδη εποχή του 15ου περίπου αιώνα μ.Χ. Είναι πολύ σίγουρο πως η ευρύτερη περιοχή του Δαμιλιανίου έχει τώρα διαμορφωθεί σε οικισμούς. Τους γνωστούς οικισμούς Νικολή, Μανάση… Πιο δυτικά ερχόμενοι, στην θέση του σημερινού χωριού Χορτάτα, το οποίο είναι πιο αοιχτό στα περάσματα των περίεργων και φονικών πειρατών, οι οποίοι δυναμικά και καταστροφικά λοιμανόνταν την βορειοδυτική Λευκάδα, δεν υπήρχε οικισμός. Εκτάσεις με πλούσιο χόρτο και πολλά δέντρα , όπως και σε ολόκληρο το νησί τότε, υπήρχαν για την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας, τις ξύλευσης  και του εμπορείου του σημαντικού καρπού της Βελανιδιάς. Κάποιες  χορτοκαλύβες ή πυλόχτιστες αγροικίες για τις εκλεκτές ανάγκες των κτηνοτρόφων και των υπόλοιπων εργαζομένων στην περιοχή, δεν αποτελούσαν οικισμό.

Στο κατάστιχο του κεφαλικού φόρου του βιλαετίου της αγίας Μαύρας του έτους Εγίρας 1051, δηλαδή του έτους 1641/42, το οποίο στηρίζεται στην απογραφή του Φαΐη Μπέη θα συναντήσουμε στο χωριό Σφακιά (Isfakuz) τρία ονόματα οικογενειαρχών, που δέχθηκαν την πρόκληση της απογραφής, με το επίθετο  «Χόρτης». Είναι ο Γιάννης Χόρτης, ο Νικόλαος Χόρτης και ο Ρίζος Χόρτης. Όλο κάτοικοι των Σφακιωτών.

Την ίδια περίοδο υπάρχουν οι οικισμοί του Δαμιλιανίου, δίχως βέβαια τον οικισμό Χορτάτα. Αυτό λέει κάποια πράγματα και μας υποχρεώνει σε συνειρμικούς βηματισμούς , για την δημιουργία του συγκεκριμένου οικισμού-χωριού.

Μας προσφέρει την «πάσα του λόγου» να υποστηρίξουμε τα παρακάτω:

Η οικογένεια Χόρτη, ισχυρή όπως φαίνεται στην περιοχή, η οποία εγκαταστάθηκε στο μέρος  όπου υπήρχαν απλές καλύβες, για τις ανάγκες των εργαζομένων (κτηνοτρόφων, υλοτόμων κ.λ.π) στον χώρο, έφθασε μέσα στον 17ο αιώνα. Δεν ανήκε σε οικογένειες που κατοικούσαν τότε στο Δαμιλιάνι και είχαν διαμορφώσει τους οικισμούς. Έφθασε εδώ από την Ασφακία (Σφακιώτες), τότε  που αυτοί αποτελούσαν τον ελκυστικό παράγοντα εγκατοίκησης και δεχόταν σμήνος εποίκων. Σίγουρα και στην Ασφακία θα ήταν έποικοι, φερμένοι παλιότερα από την Κεφαλλονιά και εκεί από την  Ρωσία. Βηματίζοντες πιο πίσω φθάνουμε στον 10ο ή 11ο αιώνα μ. Χ.

Οι λόγοι του ερχόμενου Χόρτη στην περιοχή του σημερινού χωριού Χορτάτα, όπως τους ακτινογραφεί η μελέτη των αρχείων και το ιστορικό απόσταγμα, μπορεί να είναι αρκετοί. Λ.χ.  η προστασία τους από τις πολλές πειρατικές επιδρομές, αφού ο δασώδης χώρος με το πλούσιο χορτάρι εγγυόταν ασφάλεια. Η καλύτερη και σίγουρη δημιουργία κτηνοτροφικών μονάδων για βιοπορισμό. Ίσως να υπήρξε κάποιο συμπεθεριό, που οδήγησε σε γάμο του Χόρτη με κόρη κατοίκου της περιοχής. Όπως  και να έχει το πράγμα, ο Χόρτης που επέβαλε το όνομα του στο νεοεμφανιζόμενο χωριό, έφθασε από τους Σφακιώτες, θα ήταν έντονα δραστήρια προσωπικότητα και επεβλήθηκε άνετα στους διασκορπισμένους ντόπιους οικιστές.

Ο νέος, λοιπόν οικισμός – χωριό, που σίγα – σιγά άρχισε να αναπτύσσεται  «προς τιμήν του» και με την επιβολή « του δίκαιου της πυγμής» του έλαβε το όνομα Χορτάτα, με το οποίο θα εμφανίζεται και θα υπάρχει στην ιστορική κονίστρα μέχρι των ημερών μας.

Το χωριό σύμφωνα με την απογραφή του 2011 έχει 100 κατοίκους. Είναι και αυτό «χτυπημένο» σήμερα από το επιδημικό μικρόβιο της  αστυφυλίας. Οι εναπομείναντες κάτοικοι δουλεύουν  σκληρά και επίμονα για τον επιούσιο.

Οι συνεχείς σεισμοί, που «επισκέπτονται» ταχτικά το Δαμιλιάνι, δεν εξαιρούν τα Χορτάτα. Έτσι συνεχώς το χωριό δοκιμάζεται από την άφιλη επίσκεψη του εγκέλαδου.

 Στο θέμα της παιδείας και προσπερνώντας την ουσιαστική βοήθεια των εκάστοτε ιερωμένων το χωριού, οι οποίοι τα δύσκολα χρόνια των κατακτητών (Ενετών, Γάλλων, Άγγλων) αποτελούσαν τους μοναδικούς, άτυπους μεν, ουσιαστικούς δε, πυλώνες παιδευτικής διεργασίας, θα συναντήσουμε σχολείο μόλις το έτος 1880 μ.Χ. Ελάχιστοι οι μαθητές θα ξεναγούν υπεύθυνα στους  ιερούς  λειμώνες του  Ελληνορθόδοξου πνεύματος. Και θα κοινωνούν των ιερών μυστηρίων της αμόλευτης παιδείας.

Οι δάσκαλοι, τίμιοι και αξεπέραστοι παιδευτές «των φώτων και του Ευαγγελίου», κατά καιρούς είναι: Σπυρίδων Φέτσης ή παπά Μούδιας, τον οποίο συναντήσαμε  στον Δρυμώνα. Νικόλαος Λάζαρης, Κων/νος Σταματέλος (30-9-1895 μέχρι 15-12-1896), Νικόλαος Ζερβός (1902-03), Αθαν. Χονδρογιάννης (1903-07), Γεράσιμος Κούρτης (1917-18), ιερέας Ιωάννης Χόρτης (1919-1930), Περσεφόνη Κρητικού (1935-36), Ιουλία Λάζαρη (1936-37), Νικόλαος Αχείμαστος (1937-52), Αναστάσιος Κουντούρης (1953-55).

Από τους προϋπηρετήσαντες κληρικούς αξίζει να αναφέρουμε τον Ιωαννίκιο Μεσσήνη, που χειροτονήθηκε στην Ι. Μονή Φανερωμένης στις 12-3-1851 από τον Επίσκοπο Βονίτσης  Δανιήλ (Αρακλειώτη), τον Ιωάννη Χόρτη, πατέρα του αείμνηστου γιατρού Πάνου Χόρτη και τον Γεώργιο Χόρτη, πολύ σεβαστό και αγαπητό κληρικό.

Δ) ΡΟΥΠΑΚΙΑΣ

Δεν είναι μεγάλη η απόσταση από τα προηγούμενα χωριά του Δαμιλιανίου. Νωρίτερα αυτών και πλησιέστερα  του Αγίου Πέτρου, σ’ ένα ολοπράσινο βύθισμα του χώρου, όπου νερά πλούσια και τονωτικά ποτίζουν την περιοχή, βρίσκεται ο μικρός οικισμός Ρουπακιάς. Άλλοτε με κάποιες δεκάδες κατοίκους, σήμερα σχεδόν εγκατελειμμένος. Οι πιο πολλοί κάτοικοι, ύστερα από τους ισχυρούς σεισμούς του 1948 και 1953, οι οποίοι επικίνδυνα συγκλόνισαν το χωριό και έθεσαν σε άμεσο κίνδυνο τους κατοίκους, προσέγγισαν διασωστικά στις παρυφές του Αγίου Πέτρου.

Θεωρούμε πως το όνομα Ρουπακιάς προήλθε από την πλούσια ανάπτυξη που είχαν τα άγρια δέντρα «Ρουπάκια» στην περιοχή. Εξάλλου γνωρίζουμε πως ο ευρύτερος χώρος της περιοχής, από τα αρχαιότερα χρόνια ήταν διάσπαρτος από  βελανιδιές, ρουπάκια, κυπαρίσσια και αυτοφυείς  θάμνους. Όλα αυτά εξαφανίστηκαν από τις μεγάλες πυρκαϊές του 15ου , 17ου, 20ου αιώνα. Οι φλόγες, αδηφάγες  και άπονες, δεν άφησαν πνοή φυσικής ζωής  στο πέρασμα τους.

  Στο κατάστιχο του κεφαλικού φόρου του βιλαετιού της Αγίας Μαύρας του έτους Εγίρας 1051, δηλαδή του έτους 1641/42 μ.Χ. , το οποίο συντάχθηκε με βάση την απογραφή του Φαΐκ Μπέη, τέως μιρλιβά των Τρικάλων, υπάρχει συγκεκριμένος κατάλογος οικογενειαρχών του χωριού Ρουπακιάς, που ήταν υποχρεωμένοι να καταβάλουν στον Σουλτάνο  κεφαλικό φόρο.

Ο κατάλογος είναι ο παρακάτω:

1 Andrya P?are?t?i Αντρέας Παρέτης [;] (lege Περάτης;)
2 Zafiri Karyali Ζαφείρης Καρυαλής (δηλ. από την Καρυά)
3 Zafiri Mansego Ζαφείρης Μανθέος
4 Anastasi Istrato Αναστάσης Στράτος
5 Dimo Mansego Δήμος Μανθέος
6 Zaharya Istrato Ζαχαρίας Στράτος
7 Mansengo Zaharya Μανθέος Ζαχαρίας
8 T?amaz?o Rupa Τομάζος[;] Ρούπας (lege Ρούμπης)
9 Dimo Mansego Δήμος Μανθέος
10 Nikolo K?uluri Νικολός Κουλούρης [;]
11 Simo Dimo Σίμος Δήμος
12 Panayoti Adam Παναγιώτης Αδάμ
         

 

 

Η ύπαρξη του καταλόγου αποκαλύπτει την ύπαρξη οργανωμένης και δρώσας μικρής κοινότητας. Επομένως το χωριό προϋπήρχε  των Χορτάτων τουλάχιστον εκατό χρόνια νωρίτερα. Η ύπαρξη ακόμη ονόματος Ιταλικής προέλευσης (Τομαζο(ς)) φανερώνει και αποκαλύπτει την εγκατοίκηση Ιταλών από την εποχή των Ορσίνι, που διεσπάρησαν στην ευρύτερη περιοχή. Ταυτόχρονα επιβεβαιώνει την ιστορική μαρτυρία, στην οποία αναφερθήκαμε διερευνώντας τις απαρχές του χωριού Άγιος Πέτρος.

Και σε επόμενα τουρκικά κατάστιχα θα αναφέρεται  ο Ρουπακιάς. Όπως λ.χ. στο κατάστιχο για το έτος Εγίρας 1052/δηλαδή 1642/3 με 12 χανέδες. Το ίδιο στο κατάστιχο για το έτος Εγίρας 1061/δηλαδή 1650/1 σημειώνονται 10 χανέδες. Εδώ θα διαβάσουμε τις εξής σημειώσεις : « Με σουλτανικό φιρμάνι μειώθηκαν κατά 5 οι χανέδες του χωριού. Στις 5 Σαφέρ του έτους 1061 (28 Ιανουαρίου 1651). (Νέο Σύνολο:) Υπόλοιπο: 5. Κεφαλικός φόρος μαζί με το γκουλαμγέ, το μισθό του εισπράκτορα, το τεφα βούτ κατ’ αποκοπή: 1789 (άσπρα)». (Οθωμανικές πηγές …, σ. 265). Θα πρέπει να γνωρίσουμε πως ο κεφαλικός φόρος αποτελεί πρόσοδο των σουλτανικών μαγειρίων ως αντίτιμο για το βούτυρο . επίσης στο κατάστιχο για το έτος Εγίρας 1062, δηλαδή 1651/2 σημειώνονται 8 χανέδες. Οι χανέδες (νοικοκυριά) μειώθηκαν με το σουλτανικό φιρμάνι σε 5. Φαίνεται πως οι συνεχείς επιθετικές εξορμήσεις των αδίσταχτων πειρατών  και λοιπών ληστών, που έβγαιναν στο « λιμάνι της Συκιάς», την Βασιλική, και αλώνιζαν κυριαρχικά την ευρύτερη περιοχή, υποχρέωναν τους φτωχούς οικιστές να συσπειρώνονται βαθύτερα στα δάση  και υψηλότερα στις λαγκαδιές των δυτικών Σταυρωτών. Έτσι δικαιολογείται  η μείωση ή αυξομείωση του πληθυσμού των χωριών.

Ένας ακόμη σοβαρός λόγος ήταν η κατά καιρούς πληθυσμιακή εισροή από τα γειτονικά νησιά. Πολλές φορές κάτοικοι των γειτονικών νησιών  έφταναν κυνηγημένοι από περίεργους φονικούς ληστές. Αυτοί οι κάτοικοι προσπαθούσαν να βρουν δικαίωση ερχόμενοι από Βαλκάνια ή την πολύπαθη τότε Ρωσία και αντιμετώπιζαν στη νέα τους πατρίδα (Κεφαλλονιά, Ζάκυνθο κ.λ.π.) εχθρικές κινήσεις. Γι’ αυτό έφευγαν προς Λευκάδα. Πολλές, λοιπόν,  οικογένειες (λ.χ. Χόρτη, Ασπρογέρακα, Ζαμπέλη κ.λ.π.), θα φτάσουν στο νησί μας ενώ η αρχική τους προέλευση ήταν πολύ μακρινές περιοχές. Στο νησί βρήκαν κατανόηση και φιλόξενη διάθεση από τον ντόπιο πληθυσμό. Σύντομα αφομοιώθηκαν με αυτόν και έστησαν το θαυμαστό και δημιουργικό μεγαλείο της ενότητας και της αρμονικής σύμπλευσης.

  Σχολική παιδεία ως επίσημος δημόσιος θεσμός θ’ αρχίσει να υπάρχει από το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα. Τα ελάχιστα παιδιά θα πηγαίνουν στο σχολείο του Νικολή αρχικά και των Χορτάτων αργότερα. Είναι σίγουρο πως παλαιότερα η παιδευτική διαδικασία θα υπάρχει άτυπα στα χέρια ιεροδιδασκάλων. Αυτοί κράτησαν την ευθύνη της συνέχειας της Ελληνορθόδοξης μαρτυρίας σ’ κείνα τα δύσκολα χρόνια. Υπήρξαν οι τίμιοι και αληθινοί  σκυταλοδρόμοι και αγόγγυστοι μεταφορείς της Ελληνορθοδοξίας σε ώρες σκληρά κρίσιμες και κρίσιμα επικίνδυνες. Απλοί και ολιγογράμματοι εφημέριοι, αμόλευτοι διαχειριστές των δικαίων της γεύσης άνοιγαν παιδευτικούς δρόμους  ελπίδος και γονιμοποιούσαν τις νεανικές καρδιές. Σ’ αυτούς  τούτος ο μαρτυρικός  τόπος χρεωστεί τη συνέχεια και την ταυτότητα του. Οφείλει σ’ αυτούς την αταλάντευτη στον χρόνο πορεία. Χρεωστεί το ιερό ζύμωμα της άφθαρτης παρουσίας του.

Ε. ΑΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ – ΑΓΙΟΙ ΘΕΟΔΩΡΟΙ

Δεν απέχουν τα δύο αυτά μικρά, ερειπωμένα σήμερα,  χωριά από τα υπόλοιπα του Δαμιλιανίου. Κάποιοι κάτοικοι αποσπάσθηκαν φαίνεται από τα προηγούμενα χωριά ή έφθασαν εδώ εξαιτίας των σοβαρών λόγων που προαναφέραμε δημιουργώντες αυτούς τους δύο οικισμούς.

Και των δύο το όνομα προήλθεν από τον κεντρικό  ναό, που δεσπόζει στο χωριό. Την δεκαετία του 1930 ο Άγιος Βασίλειος είχε 63 κατοίκους, 27 άνδρες και 36 γυναίκες.

Με την σύντομη παράθεση των δύο παραπάνω χωριών ολοκληρώσαμε την κατά δύναμη προσέγγιση στην ιστορία και την μαρτυρία της περιοχής Δαμιλιανίου.